نوشته ها و نقاشی های کودکان ايرانی ( دیروز )


ادامه از قبل ...

 

    در طول مدتی که عهده دار ساعات نقاشی دانش آموزان دبستان اندیشه بودم , در حاشیه ی فعالیت های نقاشی , کودکان را به « نوشتن » نیز مشغول می نمودم . تا آن چه را که در ذهن داشته و نقاشی کرده اند به راحتی بنویسند . در انجام این کار محدودیتی قایل نشده و آنان را آزاد گذارده تا هر آنچه را که فکر کرده اند , با هر انشایی که می توانند بنویسند و نگران غلط های املایی و ... نباشند . چرا که انجام تکلیف و یا امتحانی منظور نبود .

    در ارتباط با کلاس اولی ها , ابتدا خود به نوشتن توضیحات آن ها اقدام می کردم . همین که متوجه شدم در حد لازم با خواندن و نوشتن آشنا شده اند , آنان را به نوشتن ترغیب کرده و می خواستم تا آزادانه هر آنچه را که در نقاشی به تصویر کشیده اند به صورت داستان وار در پشت صفحات نقاشی ها بنویسند .

 

         

شکل 29. یکی از کلاس اولی ها در ساعت تفریح نیز به نقاشی مشغول است .   

 

               

  شکل 30. ساعت نقاشی در یکی از کلاس اولی ها .

 

    در آخرین جلسه,بدلیل این که خاطرات ساعات نقاشی درذهن دانش آموزان مرور گردد و نظراتشان را در این باره جویا شوم ,برنامه ی اولین جلسه ی کلاس های نقاشی (رنگ آمیزی آزاد) را تکرار کرده وخواستم تا درپشت صفحه ی کارهایشان نظرات وبرداشت های خود را ازساعات نقاشی بنویسند .

     نظرات دانش آموزان حاوی نکات قابل توجه ای بود . عده ای صریحا" آنچه را که درک کرده بودند , گروهی کارهایی را که بیشتر از همه دوست داشته بودند و عده ای نیز گلایه ها و احساس خود را نسبت به کار نقاشی بیان داشته بودند. در یک نگاه کلی به نظرات ارایه شده اکثرا" این نکته را که هر طور که خود می پسندند باید نقاشی کرده و ذهنیات خویش را مطرح کنند , متوجه شده ونقاشی آزاد را بر سایر فعالیت ها ترجیح داده بودند :

 

     کلاس اولی ها :

·        من می خواهم تمام عمرم نقاشی باشد . من دوست داشتم پای تابلو بروم . فوأد میر رمضانی

·        من آن روزی که شما به کلاس آمدید , من فکر می کردم شما مثل نقاشی هایی که ما همان نقاشی را می کشم شما دوست دارید . امین اتحاد توکل

·        من بیشتر نقاشی آزاد را دوست دارم . من یک خاطره از روزهای اول دارم . خاطره ام این است که من که روی نیمکت اول نشسته بودم , با فوأد دوست بودم یک روز با فوأد نقاشی دستگاه عجیب و غریب کشیدم . آن روز خیلی خوب بود . علی ادهمی

·        من دلم می خواهد که خیلی نقاشی بکشم . اما بعضی وقت ها آقای محبی زنگ آخر می آیند و زنگ می خورد . علی عاملیان

·        از نقاشی آزاد خوشم آمده است . شهریار هژبرپور

·        همه ی آن کارها را که از اول سال کردم خیلی آن ها خوب بود . مجید شهیدی

·        من رنگ کردن را دوست دارم . مجید سلیمیان

·        من خیلی از نقاشی بدم می آید . چون من اذیت می شوم . علی رضا توسلی

·        من هیچ احساسی ندارم . علی رضا کلاهدوزان

·        من یک نقاشی را دوست داشتم که من یک مربع می کشیدم و شما برایم خط هایش را برایم می کشیدی . امیر اژه ای

·        من از کلاس نقاشی خیلی لذت بردم . فرزاد معمارزاده

·        من نقاشی آزاد را دوست دارم . محمد رضا کلانتری

·        من از آن موقع که آقای محبی می آیند بچه ها سر و صدا می کنند . من آن موقع را دوست ندارم . احسان موسوی

·        من همه ی نقاشی ها را دوست دارم . صابر بصیری

·        یک روز آقای محبی من را از کلاس بیرون کردند . جلیل صفوی

·        من هیچ چیز را دوست نداشتم جز نقاشی آزاد . صباح رضوی

·        من رنگ کردن را دوست دارم . بهزاد قربانی

 

    کلاس دومی ها :

  • من بیشتر از آن دوست داشتم که باید از چهار طرف با یک کاغذ پاره نقاشی بکشیم . امین افضل
  • من با آبرنگ نقاشی نکردم . حسین چینی
  • من نقاشی آزاد را دوست دارم . یوسف منیرواقفی
  • من یادم می آید که بعد از هفته ای که نقاشی خوابم را کشیدم , مرا تشویق کردند . من از برنامه ی نشان دادن نقاشی ها خیلی خوشم می آید . احمد فروزبخش
  • به نظر من همه ی نقاشی ها را باید از روی مدل دید . چون خیلی قشنگ تر می شود . نقاشی یعنی مدل . علی عمادی
  • من یک نقاشی کشیدم که بچه ها مرا مسخره کردند . مهدی بیگی
  • من بیشتر دلم می خواست نقاشی آزاد داشته باشم . ناصر نوری
  • آقا ما راخیلی دوست داشتند وبه این سبب من علاقه  بسیاری به نقاشی پیدا کردم.سروش طباطبایی
  • نقاشی آزاد که بچه هر چیز دلش بخواهد بکشد . بهنام مصلحی

 

    در پایان سال تحصیلی تمامی نقاشی های دانش آموزان کلاس های اول و دوم را در پوشه های جداگانه بر مبنای تاریخ مرتب کرده و از یک سری فعالیت های انجام یافته , مجموعه هایی در چهار جلد تهیه و در دبستان مذکور بایگانی گردید . تا در فرصت مناسب به تحقیق جامعی پیرامون نقاشی ها پرداخت و یا افرادی که بخواهند در این زمینه کاری انجام بدهند منابع لازم را در اختیار داشته باشند .

 

 

حمید رضا محبی

مهر 1370


حمید رضا محبی

ادامه از قبل ...

ز : دفترچه های تشویقی  نقاشی :

    به جهت این که کار نقاشی صرفا" محدود به ساعات نقاشی درمدرسه نگردد و در عین حال افراد کوشا و ساعی کلاس ها تشویق شوند , تصمیم گرفتم تا دفترچه هایی تهیه و در اختیار آنان گذارده شود تا در اوقات فراغت خود در خارج از مدرسه در آن نقاشی بکشند . در هر جلسه به تعدادی از دانش آموزان دفترچه های مذکور داده وخواسته می شد که هر گاه آن را به اتمام رساندند تحویل دهند تا جلد دوم آن را دریافت کنند . عده ی معدودی به جلد دوم رسیدند .

 

 

ح : طرح موضوعات مختلف برای کشیدن نقاشی :

     موضوع جهت کشیدن نقاشی هر چند گاه مطرح می شد تا ذهنیت های تازه ای برای کودکان مطرح شود و هم این که با حالات , فرم ها و رنگ های گوناگون آشنایی بیشتری بیابند . در عین حال نگاه خاص خود را به موضوعات ارایه شده ابراز دارند . موضوعات تا حد ممکن سعی می شد به نحوی انتخاب شوند که برای کودکان واضح , ملموس و زنده باشند . موضوعات ارایه شده در طول کلاس ها به ترتیب بدین شرح می باشند :

 

1.      کشیدن چهره ی خود و یا هر آدمی که دوست دارند , با اندازه های بزرگ طوری که صفحه را تا حد ممکن بپوشاند ( آشنایی با اجزاء چهره ی انسان وحالت ها و قیافه های گوناگون آن ) .

2.      کشیدن یک آدم بزرگ به همراه آدم کوچک ( پدر و پسر , عمو و پسر عمو , و ... ) و یا خودشان به همراه آدم بزرگتری که دوستش دارند ( آشنایی با اندام انسان و ابعاد و اندازه های آن ها نسبت به یکدیگر ) .

3.      کشیدن حالات مختلف « خوابیدن » . از نقاشی یکی از دانش آموزان توجه ام به نحوه ی خوابیدن و حالت های گوناگون آن چلب شد . قدری در این باره فکر کرده , متوجه شدم طرح این موضوع می تواند زمینه ی خوبی را برای سوژه ی نقاشی از « خواب ها » فراهم نماید . لذا برای کودکان توضیح داده شد که خوابیدن عملی است که در ساعاتی از زندگی صورت می گیرد . هر کسی به سلیقه و عادت خود می خوابد و حالت های مختلفی را به خود می گیرد . یکی دستش را زیر چانه اش قرار می دهد , دیگری زیر سرش می گذارد , یکی به بغل می خوابد , دیگری در پارک می خوابد و ... آنگاه خواسته شد که به حالت های مختلف خوابیدن آدم ها توجه کرده و یک حالت را نقاشی کنند .

4.      خاطره ی روز برفی . یک روز برف غیر منتظره ای در اصفهان بارید . روز پر حادثه ای شده بود . اکثر مردم در باره ی این روز صحبت می کردند . روز بعد از آن اتفاق , از بچه ها خواسته شد خاطراتی که از بارش برف و اتقاقاتی که برایشان افتاده را نقاشی کنند. به هیجان آمده و با شلوغی سرسام آوری شروع به تعریف حوادث و ماجرای آن روز برفی کرده و همزمان نقاشی می کشیدند.

5.      خواب هایی که تا به حال دیده اند . در ادامه ی نقاشی از نحوه ی خوابیدن آدم ها , خواسته شد تا به خواب هایی که می بینند نیز توجه کرده و یکی را که بیشتر از همه در یاد دارند , نقاشی کنند . برخورد کودکان با این موضوع یکدست نبود . عده ای اصلا" نقاشی نکشیدند و می گفتند که ما تا به حال خواب ندیده ایم , عده ای نیز مشتاق شده و کشیدند .

         نمونه هایی از موضوعات خواب هایی که نقاشی کردند :

  •         روزی من خواب دیدم , من دارم غرق می شوم . امیر اژه ای . کلاس اول .
  •         من خواب دیدم که یک مار بالای سرم یک ببر نر را می کشد و یک قورباغه و عنکبوت هم به طرف پتوی من می پرد . احسان موسوی . کلاس اول.
  • یک روز پسر خواب بود خواب دید که یک گل و مرغابی خواب دید . وحید نوکندی .کلاس اول .
  • یک شب من خواب دیدم که در دریا در دهن یک نهنگ هستم . محمد کشفی . کلاس اول.
  • من خواب دیدم که بچه ای غرق می شود و من به آن کمک کردم که آن بچه دو ساله بود . محمد سادات . کلاس دوم .
  • من خواب دیدم که در قسمت عمیق استخر پریده ام . علی زارع زاده . کلاس دوم.
  • من داشتم با عراقی ها جنگ می کردم . عراقی ها بمب زدند و بمب تبدیل به یک عقرب شد و بعد عقرب آتش گرفت و بعد تبدیل به یک کوسه شد . محمد یقینی . کلاس دوم .
  • ( خواب پدرش را کشیده بود ) : « این نقاشی هست که حضرت مهدی ( عج ) یک شمشیر به پدرم می دهند. البته این شمشیر یعنی من بودم . حضرت مهدی ( عج ) گفته بودند که  تو در چهل سالگی یک پسر زنت می آورد . » مهدی مهنام . کلاس دوم.
  • مهدی خوابیده و خواب می بیند که دارد شنا می کند. مهدی بیگی . کلاس دوم .

 

6.      مغازه و یا بازار پارچه فروشی . پارچه هایی با طرح ها و رنگ های گوناگون تهیه و از تابلوی کلاس آویزان کردم . گفتم که حالا به مغازه ی پارچه فروشی می رویم و از پارچه های رنگارنگ با خطوط و طرح های مختلف دیدن می کنیم . پارچه ها را از نزدیک به آن ها نشان داده و خواستم تا مغازه ی پارچه فروشی که با مادر یا پدرشان رفته اند را نقاشی کنند .

7.      مغازه و یا بازار میوه فروشی . شکل و فرم میوه ها , رنگ و بافت پوست آن ها ,و ... می تواند نکات متنوع و جالبی را برای کودکان به هنگام نقاشی داشته باشند .

8.      نماز. نماز, توأم با انجام حرکاتی است که برای کودکان جالب توجه بوده و از همان اوان کودکی به تقلید از چنین حرکاتی می پردازند . از جنبه ی مذهبی و اعتقادی نیز قابل بررسی است .از کودکان خواسته شد که حرکات و حالات انسانی را در حال نماز خواندن بخاطر آورده و نقاشی کنند. عده ای فقط یک حالت از نماز را در فضای آرام کشیدند .عده ای کاغذ را تقسیم بندی کرده و حالت های مختلف نماز با توجه به اطلاعاتی که داشتند ,کشیدند. گروهی نیز نماز جماعت ویا مردمی که به مسجد می رفتند راموضوع نقاشی قرار داده بودند  .

 

 

ط : کار بار آبرنگ در صفحه های بزرگ :

     ابزارهایی که کودکان برای نقاشی مورد استفاده قرار داده بودند , مداد رنگی و پاستل بود . این ابزار ساده و مشخص بود و امکانات لازم را جهت فعالیت هایی که قرار بود انجام گیرد , فراهم می نمود . زمانی فرا رسید که لازم آمد تا ابزار کار تازه ای را مورد استفاده قرار دهند تا توانایی های سایر ابزارهای نقاشی را نیز متوجه شوند .

    بدین منظور در ماه های آخر سال تحصیلی هر جلسه تعداد پنج نفر از کودکان را انتخاب و در محل خارج از کلاس به کار با آبرنگ مشغول نمودم . صفحه های بزرگ کاغذ , بدین دلیل انتخاب شد تا آنها آزادانه و راحت با قلم موی پُر مُو بتوانند رنگ ها را بر صفحه ی کاغذ بکشند. از این کار لذت زیادی می بردند و مشتاق بودند تا مجددا" نوبتشان برسد . متأسفانه تعدادی از بچه ها فرصت انجام این کار را نیافتند . کار با آبرنگ مستلزم راهنمایی هایی بود که ابتدا کاملا" برای آن ها شرح داده می شد , ولی در انجام کار آزاد گذاشته می شدند . رنگ ها در هم می شدند و اتفاقاتی دیگر می افتاد که برای کودکان جالب بود .

 

 

ی : تشکیل نمایشگاه از نقاشی کودکان :

     از نقاشی های هر کلاس جداگانه نمایشگاهی تشکیل گردید و در آن ها سعی شد اکثر کارهای کودکان که ویژگی خاص خود را دارا بودند , در معرض دید همگان قرار گیرد . هنگامی که دانش آموزان هر کلاس از نمایشگاه نقاشی های خود بازدید می کردند , مشتاقانه بدنبال نقاشی های خود  می گشتند و حتی سراغ تک تک کارهایشان را می گرفتند.این موضوع بسیار جالب توجه بود که آن ها کارهایشان را با علاقه انجام داده و آن ها را از یاد نبرده بودند.

 

              

شکل 27 . نمایشگاه نقاشی یکی از کلاس اولی ها .                        شکل 28 . نمایشگاه نقاشی یکی از کلاس دومی ها .

 


حمید رضا محبی

ادامه از قبل...

د : نوعی تکه چسبانی با اشکال هندسی :

    تعدادی اشکال هندسی ( مستطیل , مربع , شش ضلعی منتظم , مثلث و دایره ) بر صفحه کشیده در اختیار کودکان گذارده شد. از آن ها خواسته شد , اشکال مذکور را در منزل رنگ آمیزی کرده و با استفاده از قیچی از صفحه جدا نمایند . هر سری از اشکال هندسی را در پاکتی ریخته و به همراه یک چسب مایع با خود به دبستان بیاورند . سپس با استفاده از این اشکال , با در کنار هم قرار دادن آن ها نقاشی کنند و بر صفحه ی دیگری بچسبانند .اگر هم دوست داشتند می توانند قسمت هایی را به آن ها اضافه و نقاشی کنند . ( شکل 19 ) این کار سوای جنبه ی سرگرمی وبازی آن به نوعی آن ها را با ساختار اصلی بسیاری از اشیاء و بدن انسان آشنا می کرد .

 

           

شکل 19. این دو نفردارند کاراته می کنند که ناگهان درخت از وسط خاک درآمده و می گوید دعوا نکنید . علی رضا پورمقدس , دوم دبستان .

 

 

 

هـ : نقاشی بر روی سطح بزرگ ( تابلوی کلاس ) :

     در یکی از جلسات , یکی از دانش آموزان حوصله ی نقاشی نداشت . علاقه مند بود که بر روی تابلوی کلاس نقاشی بکشد . از وی خواستم که پای تابلو رفته و این کار را انجام دهد . در پایان , کار وی بسیار جالب شده بود : بر سطح بزرگ تابلو با استفاده از گچ های رنگی نقاشی کشیده بود . سطح بزرگ تابلو و گچ این امکان را برای وی فراهم کرده بود تا راحت و روان خط کشیده و آن چه را که می خواهد در اندازه ای بزرگ به تصویر درآورد .

     مدتی محو تماشای کار او شده , متوجه شدم امکان تازه ای برای کلاس یافته ام . از آن به بعد هر جلسه یک نفر , به نوبت پای تابلو فرستاده می شد تا نقاشی بکشد . اشتیاق کودکان برای انجام این کار بسیار چشمگیر بود و برای رسیدن نوبت خود بی تابی می کردند .

    این فعالیت به نوعی زمینه های بسیار مناسبی را جهت آشنایی کودکان با نقاشی دیواری فراهم    می کرد . در عین حال لذتی که در کار نهفته , شوقی وافر را در آنان ایجاد می کرد تا در فضایی آزاد احساسات و ذهنیات خویش را بروز دهند .

 

 

و : ارایه ی تکالیف ذوقی جهت فعالیت در تعطیلات دهه ی فجر و عید نوروز :

الف : تعطیلات یک هفته ای دهه ی فجر :

    برای کلاس دومی ها تعدادی از خط های بنایی موجود در مسجد امام اصفهان را رسم کرده,ضمن توضیحی که پیرامون خط بنایی داده شده بود,ازآنان خواسته شده بودکه آن هارارنگ آمیزی و بخوانند .

    شیوه ی رنگ آمیزی ها جالب بود . عده ای زمینه را رنگ کرده و کلمات را گذاشته و عده ای هم فقط کلمات را رنگ کرده بودند و عده ای نیز هر یک از حروف را رنگی زده بودند . در مجموع فعالیت سرگرم کننده ای بود که به نوعی با یکی از هنرهای اصیل کاشی کاری وابسته به معماری ایران آشنا می شدند . ( شکل 20 )

 

          

             شکل 20.

 

 

ب : تعطیلات عید نوروز :

    در تهیه ی این مجموعه تکالیف به مفاهیم ریاضی در سطح سال های اول و دوم دبستان نیز توجه شده بود . که شامل تکمیل اشکال هندسی , رنگ آمیزی دو نمونه نقش هندسی و نمونه ی پیچیده تری از خط بنایی و یک خاطره که دو صحنه از آن را نقاشی کنند . ( شکل های 21 تا 25 )

 

      

                   شکل ۲۱.                                                          شکل ۲۲.

 

         

  شکل۲۳.                                                     شکل۲۴.

 

 

شکل۲۵.

 

 

    در این میان نقاشی از خاطره از ویژگی های جالبی برخودار گردید . خاطره ای از یک کودک ده ساله بود که در عین سادگی از محتوای دلنشینی برخوردار بود . اجزاء و عناصر مذکور بسیار گویا و روشن طرح شده بود . ولی هر کودکی متناسب با درک و تصور خود از اجزاء و عناصر خاطره دو صحنه از آن را انتخاب و نقاشی کرده بود . ( شکل 26 )

 

شکل ۲۶.


حمید رضا محبی